R-CTS9219

Linja atërore R1b-CTS9219 është linja më e përhapur e haplogrupit R1b dhe ndër më të shpeshtat në përgjithësi ndër shqiptarë të të gjitha trojeve, me rreth 13-14% të gjithë linjave atërore. R-CTS9219 është linjë pasardhëse e haplogrupit R-M269, dhe degës së tij R-M269>L23>Z2103>Z2106>CTS7556. Siç kemi përmendur më parë, R-L23 dhe R-Z2103 ishin pjesë e popujve indo-europianë që banonin në Europën lindore dhe stepat e Euroazisë, dhe që u përhapën rreth fillimit të Epokës së Bronzit në të gjitha drejtimet, duke formuar gradualisht edhe grupet kryesore të popullsive europiane që njohim sot, si gjermanikët, keltët, shqiptarët, grekët, etj.

Përhpaja fillestare e R-CTS9219

Ndryshe nga shumica e degëzimeve të R-L23>L51, që pas Europës qendrore e lindore u përhapën vrullshëm drejt Europës veriore dhe perëndimore, shumë prej degëzimeve të R-L23>Z2103 qëndruan në Europën qendrore e lindore dhe Ballkanin verior, ose u përhapën drejt jugut dhe rreth Mesdheut. R-CTS9219, si nëndegë e R-Z2103, duket se i përshtatet kësaj dinamike.

Koha e shfaqjes së R-CTS9219 në pjesën juglindore të Europës dhe në Ballkan ka gjasë të jetë rreth 3800-4500 vite më parë. Fakti që dega paraardhëse R-CTS7566 është gjetur në Vojvodinë në një skelet >3800 vjeçar është provë e fortë në mbështetje të pranisë së R-CTS9219 në Ballkan të paktën që në këtë periudhë, ndërsa prania e degëve të vjetra e të izoluara të R-CTS9219 edhe sot në popuj të Euroazisë (një R-CTS9219 vjen nga Mordavia në Rusi) sugjeron që lindja e CTS9219 para rreth 4600 vitesh (sipas YFull, v.8.09.00) i paraprin shtegtimit drejt Europës qendrore. Nisur nga larmia e degëve të R-CTS9219 sot, si dhe nga rezultati nga Vojvodina, hapësira më e mundshme ku kjo linjë është vendosur në Epokën e Bronzit është zona mes Alpeve Europiane dhe Karpateve. Nga kjo hapësirë, nëndegët kryesore, R-CTS9219>BY250 dhe R-CTS9219>Y18959, u përhapën më tej.

R-CTS9219 dhe nëndegët e saj (eng: R-CTS9219 and its subclades)

Informacioni për skemën dhe rezultatet e huaja vjen nga YFull.com dhe BlockTree në FTDNA.com. Rezultatet shqiptare vijnë vetëm nga anëtarë të projektit tonë.

R-BY250 dhe R-Y18959

Si R-BY250, ashtu edhe R-Y18959 shfaqin larmi të lartë në Ballkan, por kanë edhe mjaft rezultate nga vendet perëndimore. R-BY250 ka diversitet të lartë veçanërisht në trevat veriore të Gjermanisë, ku me shumë mundësi ishte pjese e proçeseve që formuan popullsitë gjermanike që fillojnë të njihen në lashtësi. Në shumicën e rasteve, ndegët ballkanike dhe ato veriore e perëndimore të R-BY250 dhe R-Y18959 duhet të jenë ndarë përpara përfundimit të këtyre proçeseve.

Deri sot (dhjetor 2020), nga 943 anëtarë të projektit, dy i takojnë nëndegës R-CTS9219>BY250, një tjetër nëndegës R-Y18959>FT61900, dhe 125 anëtarë nëndegës R-Y18959>BY611. Sipas YFull, lidhjet gjenetike e secilit prej këtyre degëzimeve me rezultate nga jo-Ballkanike janë respektivisht rreth 3900, 2600, 3200 dhe 2600-3300 vjeçare. Duhet thënë se ka mundësi që koha e formimit dhe zgjerimit të R-BY250>Y19972 dhe R-Y18959>BY611 të jetë nënvlerësuar lehtësisht, por pavarësisht disa datave që duhen konsoliduar, të dhënat e deritanishme sugjerojnë qartë se periudha kur paraardhësit atëror të shqiptarëve nën R-CTS9219 lëvizën drejt jugut ballkanik duhet të jetë 2000-600 p.e.s. Prej asaj kohe, duhet të kenë qenë pjese e popujve të lashtë të Ballkanit si ilirët, dakët, etj.

Nuk mund të thuhet me siguri nëse të gjitha degët shqiptare nën R-CTS9219 ishin pjesë e një shtegtimi të vetëm. Rezultati nga Elbasani, nën R-BY250>Y19469, dhe ai nga Tirana (tradita e kësaj familjeje flet për prejardhje të largët nga Mirdita) nën R-Y18959>FT61900, për nga largësia gjenetike me rezultatet e tjera, sugjerojnë lëvizje të Bronzit të mesëm ose të vonë. Rezultati nga Lunxhëria, nën R-BY250>Y19469>Y19752, mund të ketë lidhje disi më të vona me rezultate të ndryshme nga Europa, por duhet rishikuar mosha e degës me më shumë teste me rezolucion të lartë.

R-BY611

Të gjitha rezultatet shqiptare nën R-BY611 i takojnë nëndegës ~1500 vjeçare R-BY611>Y23373>Z2705. Degëzimet e tjera kanë rezultate nga Italia, Spanja, Amerika dhe Gjermania/Polonia. Përveç këtyre, ka edhe rezultate që nëse përmirësojnë rezolucionin e testimit, mund të formojnë nëndegë të reja nën BY611. Këto vijnë nga Italia veri-lindore, Kroacia, Vojvodina dhe Hungaria. Shpërndarja dhe larmia e gjithë këtyre rezultateve sugjeron një përhapje nga pellgu Panonik mes Alpeve të Europës dhe Karpateve, me gjasë nga pjesa perëndimore e kësaj hapësire. Për të përcaktuar më me saktësi kohën e përhapjes, duhet të kemi edhe disa teste me rezolucion të lartë, por periudha më e mundshme mbetet para 2600-3300 vitesh.

 

R-BY611>Z2705

Pas mbërritjes në Ballkan R-Y23373/Z2705 kaloi efektin tipik bottleneck, dhe arriti të rifillojë përhapjen e saj vetëm para rreth 1500 vitesh, nga pjesa veriore e trojeve të sotme shqiptare.

R-Z2705 është linja atërore me përhapjen më të njëtrajtshme në trevat shqiptare. Gjithashtu, ndër linjat me moshë 1200-1800 vjeçare, është edhe linja më e shpeshtë, me ~13.5% të gjithë rezultateve. Për këto dy arsye, mund të themi me siguri të lartë se përhapja e saj lidhet ngushtë me etnogjenezën arbërore gjatë Antikitetit të vonë ose Mesjetës së hershme. Në vendet fqinje gjendet në përqindje shumë më të ulët (2-4%), me përjashtim të trevave me prani historike shqiptare, Sanxhaku, pjesa jugore e Malit të Zi, Nishi, Peloponezi e Atika, etj. Dendësia më e lartë në trojet shqiptare vërehet në rreth Prizrenit, në Mat dhe në Labëri.

R-Z2705 dhe nëndegët e saj (R-Z2705 and its subclades).

Informacioni për skemën dhe rezultatet e huaja vjen nga YFull.com dhe BlockTree në FTDNA.com. Rezultatet shqiptare vijnë vetëm nga anëtarë të projektit tonë.

 

Nisur nga larmia e linjave paraardhëse në lindje të Alpeve të Europës, dhe nga larmia e vetë R-Z2705 në trevat veriore shqiptare dhe në skajet jug-lindore të Malit të Zi, ka mundësi që gjatë periudhës romake, kjo linjë ka qenë në Iliri, Dardani, ose në pjesën jug-perëndimore të Moezisë. Gjatë Mesjetës së hershme, me siguri ka qenë ndër linjat më të shpeshta të Shqipërisë së veriut. Këtë fakt na e tregon së pari larmia e linjave R-Z2705 në Shqipërinë veriore, në Pollog, Kosovë, në jug të Malit të Zi dhe në Sanxhak, hapësirë ku gjenden të gjitha nëndegët e R-Z2705 e zbuluara deri sot. Gjithashtu, në Malësi, R-Z2705 duhet të ketë pasur larmi të lartë që në Mesjetë, pasi është gjetur në familjet që tradita i konsideron si anase, pra banorë vendas, të Shkrelit, Reçit, Grudës, Trieshit, Nikajve dhe ndoshta edhe ndonjë fisi tjetër që mbetet për t’u verifikuar (Kelmendi, Kuçi, etj.). Jo më vonë se 1000 vite më parë, R-Z2705 duhet të ketë pasur përhapje të gjerë në gjithë trojet shqiptare, pasi shumë rezultate nga jugu nuk kanë lidhje më të vona se 900-1200 vjet me rezultatet nga veriu. Po ashtu, edhe prania e shpeshtë e kësaj linje te Arbëreshët na siguron se që në Mesjetë kishte përqindje të lartë në jug. R-Z2705 ka dy nëndegë kryesore: R-BY147912, dhe R-BY38894, të dyja me përhapje në të gjitha trevat shqiptare, dhe me degezime edhe në vendet fqinje. Rezultatet me rezolucion të lartë mund t’i gjeni në skemën e R-Z2705 më lart.

Harta e R-CTS9219 ndër shqiptarë (Map of R-CTS9219 among Albanians).
Dendësia e R-Z2705 ndër shqiptarë

Pas përhapjes fillestare, shpërndarja drejt viseve më lindore dhe jugore të Ballkanit, ka gjasa të ketë ndodhur pjesërisht me lëvizje të njohura historike të shqiptarëve, si psh ato të arvanitasve, apo vendosja (dhe asimilimi) e shqiptarëve në Bullgari gjatë sundimit osman, etj. Megjithatë, nuk përjashtohet mundësia që disa degëzime të jetë veçuar dhe të kenë shtegtuar që në Mesjetën e hershme. Për shembull, ndonjë nëndegë mund të ketë qenë pjesë e grupeve mesjetare vllehe, por kjo duhet verifikuar me teste të thella nga Ballkani verilindor. Një rast mjaft interesant lidhur me R-BY147912 përbën minoriteti turk në Maqedoni, ku kjo linjë është gjetur në 5 prej 100 të testuarve nga Jankova et al (2019). Edhe në projektin tonë kemi në këtë degë një anëtar nga minoriteti turk në Maqedoni, i cili vjen nga një fshat afër Kumanovës dhe sipas traditës kanë prejardhje nga zona e Dibrës në Shqipëri.

R-BY611>Z2705>BY147912

Ndër dy degët e R-BY147912, e para është gjetur në Bosnje. E dyta, R-BY147912>BY105603, ka dy degëzime të tjera: R-BY147912 gjendet në familjet e vëllazërisë Xhaj të fisit Shkrel, që sipas traditës janë anas në atë zonë, dhe në Kosovë; dega tjetër, R-BY147912>BY105603>BY182782, ka shpërndarje më jugore dhe lindore. Nga kjo nëndegë kemi në projekt tre anëtarë që kanë kryer test me rezolucion të lartë, respektivisht nga Lezha, Berati dhe Vlora. Të tre ndajnë një paraardhës të përbashkët që ka jetuar ~1200 vite më parë. Pas analizës shtesë në YFull, u gjet se anëtari nga Vlora ndan një paraardhës edhe më të vonë (nga ~800 vjet më parë) me një rezultat nga Greqia. Këto rezultate kanë të përbashkët mutacionet SNP BY182782 dhe BY182789, si dhe disa vlera STR si DYS393=12, DYS392=11, etj. Pasi të njëjtat vlera vërehen edhe te rezultatet të gjetura nga studime të ndryshme në Shqipëri (nga veriu, nga Tirana, vlleh nga Andon Poçi), Greqi, Maqedoni, Serbi, Bullgari, Rumani, madje edhe nga Italia jugperëndimore, mund të themi se të gjithë ndajnë një paraardhës të përbashkët me anëtarët e R-BY147912>BY105603>BY182782.

Pra, testet me rezolucion të lartë tregojnë se rezultatet e kësaj dege nga Greqia, Maqedonia, Serbia, Bullgaria dhe Rumania vijnë nga një person që ka jetuar rreth 1200 vite më parë, që ka pasardhës sot edhe ndër shqiptarë toskë e gegë, si dhe ndër vllehët e Shqipërisë. Me qenë se dy degëzimet më të vjetra të këtij grupi janë gjetur në Malësi të Madhe dhe në Bosnje por mungojnë në Bullgari dhe Rumani, diversiteti më i lartë i gjithë grupit është i përqendruar në Ballkanin perëndimor. Edhe brenda trojeve shqiptare, paçka se sot gjendet pak më shpesh në jug, larmia më e lartë e degës është pak më e lartë në veri.

R-BY611>Z2705>BY38894 (DYS393=13)

Shumica e degëzimeve të R-Z2705 ndodhen nën R-Z2705>BY38894, që karakterizohet edhe nga mutacioni DYS393=12>13. Nën R-BY38894 gjendet disa nëndegë, ndër të cilat R-Y32147 përfshin pak mbi 50% të gjithë rezultateve shqiptare R-Z2705. Përveç R-Z2705>Y32147, që gjendet në çdo rajon, shpërndarja ndryshon sipas degëve. Larmia mbetet pak më e lartë në veri, sidomos në degët jashtë Y32147, prandaj mund të hamendësohet që përhapja e R-BY38894 mund të ketë ndodhur paralelisht me atë të R-BY147912, por kjo e fundit mbërriti dendësi më të lartë në treva jugore e lindore.

Ndër rezultatet me rezolucion jo të lartë, kemi një numër të madh R-BY38894, që vijnë nga çdo pjesë e trojeve shqiptare. Në përgjithësi, trevat malore kanë dendësi pak më të lartë. Në jug, dendësia më e lartë gjendet në Labëri, më pas në Devoll, Ersekë e Skrapar. Në veri, përveç Matit, ka përqindje të lartë në Kosovë e Mal të Zi, Maqedoninë perëndimore, dhe në Malësi. Ndër fiset veriore, nën R-A24008 gjendet fisi Bytyç, nën R-BY218801 vëllazëria Kapit e fisit Nikaj, nën R-Y32147 disa vëllazëri të Thaçit në Prizren, një pjesë e Fanit, një pjesë e Xhanit të Pultit dhe disa linja më të rralla nga Kelmendi, Kastrati, Morina, Suma, etj. Edhe fise të sllavizuara si Piperi, apo disa vëllazëri të Kuçit e të Kelmendit, gjenden në degëzime të ndryshme që lidhen me rezultatet e deritanishme shqiptare në rreth 1200-1500 vjet.

Jemi në pritje të disa rezultateve me rezolucion të lartë nën R-Z2705>BY38894, prandaj synojmë t’a përditësojmë këtë artikull së shpejti me të dhëna të reja. Gjithashtu, shumë shpejt do të shkruajmë mbi disa figura historike shqiptare të kësaj vije atërore.